Kościoły miejskie i wiejskie

Kościoły miejskie

Na omawianym terenie można spotkać jedynie kilka dużych, gotyckich kościołów miejskich. Warte zobaczenia są kościoły Słupska, Pucka, Żarnowca i ewentualnie Lęborka. Jak większość budowli tego typu na Pomorzu, są to zwykle kościoły halowe (św.św. Piotra i Pawła w Pucku) lub salowe (pod wezwaniem Zwiastowania NMP w Żarnowcu). Najokazalszym jest wspomniany kościół parafialny pod wezwaniem NMP w Słupsku. Wybudowana w drugiej połowie XIV w. fara słupska to rzadka na Pomorzu trzynawowa bazylika o wydłużonym prezbiterium zamkniętym pięcioboczną absydą. Przęsła nawy głównej i prezbiterium przekryto pięknym sklepieniem gwiaździstym, a nawy bocznej krzyżowym. Halą natomiast jest budowana w XIII (wzmiankowana już 1283 r.) i XIV wieku trzynawowa fara pucka pod wezwaniem św.św. Piotra i Pawła. Cały kościół przekrywają sklepienia gwiaździste; w prezbiterium XVII-wieczne, a w nawach XIX-wieczne założone podczas regotyzacji kościoła. Najładniejsze znajdziemy w kaplicach Judyckiego i Wejherów, gdzie w każdą gwiazdę wpisany jest dodatkowo czteroliść. Nieciekawą, zachodnią elewację urozmaica masywna wieża pochodząca z najwcześniejszej fazy budowy kościoła. Więcej zainteresowania mogą wzbudzić szczyty wspomnianych kaplic oraz szczyt wschodni kościoła -jeden z bardziej ozdobnych tego regionu. Niestety, nie zachował się do naszych czasów ani średniowieczny, ani barokowy wystrój kościołów, usunięty w wyniku przeprowadzanej w XIX w. regotyzacji. Podobny los stał się udziałem większości budowli sakralnych Pomorza. Wyjątkiem jest kościół farny i jednocześnie klasztorny benedyktynek (d. cysterek) w Żarnowcu, który pomimo burzliwych losów zachował bogate wyposażenie barokowe. Wybudowany tuż po 1279 roku kościół był niewielką sześcioprzęsłową salą. Rozbudowany w wieku następnym o zakrystię, przęsła chórowe i wieżę zachodnią, kruchtę został przekryty sklepieniem gwiaździstym. Od strony północnej przylegają do niego budynki klasztorne z krużgankiem obiegającym wirydaż. Z zewnątrz, tak kościół, jak i klasztor nie zalecają się specjalnie urodą. Wielokrotnie przebudowywany, uzupełniany neogotyckimi detalami nosi wszystkie znamiona sztuki prowincjonalnej. Zaletą jego pozostają jednak elementy XVIII-wiecznego wyposażenia: stalle, ambona, balustrada ołtarzowa, chrzcielnica i feretrony. W latach 1649-55 pośród malowniczych kaszubskich wzgórz w pobliżu Wejherowa, wojewoda Jakub Wejher i opat Aleksander Kęsowski ufundowali Kalwarię. Założenie to tworzyło 26 kaplic o barokowo-manierystycznych formach powiązanych bezpośrednio z miastem. Kalwaria Wejherowska, pomimo wielu przebudów dokonanych w XVIII i XIX w., stanowi dziś jedno z piękniejszych, obok Kalwarii Zebrzydowskiej, barokowych założeń pasyjnych w Polsce.

Kościoły wiejskie

Oddzielnym zagadnieniem jest wiejskie budownictwo sakralne. Rzadko która wieś Pomorza poszczycić się dziś może zabytkowym kościołem. Typowa świątynia wiejska była niewielką, murowaną z cegły i otynkowaną budowlą, o nawie i prezbiterium pozbawionych detalu architektonicznego, co przy zapóźnieniu stylowym tego obszaru nie pozwala niekiedy określić choćby wieku jej powstania. Budowle o takich formach powstają jeszcze w połowie XVII w. Wymieńmy tylko dla przykładu „gotycki” kościółek w Starzynie z 1648-49 r. Podobnie jak w miastach, tak i na wsi XIX wiek pozostawił po sobie regotyzowane elewacje (np. Kościół na Helu – dzisiejsze Muzeum) i wnętrza kościelne. Przypuszczać możemy, że w większości wsi od XVIII w. budowano kościoły ryglowe. Były to niewielkie budowle na planie prostokąta z małym, zamkniętym trójbocznie prezbiterium. Ich ściany pokrywał charakterystyczny dla tego typu budowli deseń ciemnych belek konstrukcyjnych i tynkowanego na biało wypełnienia pomiędzy nimi. Jedną z lepiej zachowanych budowli tego typu jest kościół w Mechowie z 1742 r. Podobne znajdziemy w Tyłowie i Strzelnie. Ciekawe rozwiązanie, niespotykane na tym terenie, przedstawia murowana, założona na planie koła, XVIII-wieczna kaplica Matki Boskiej w Swarzewie. Do zniszczenia wielu z tych malowniczych kościołów przyczynił się wiek XIX, kiedy podniszczone już, a często zbyt małe świątynie zastępowano większymi, neogotyckimi budowlami. Niekiedy były one tak okazałe jak dwuwieżowy kościół w Krokowej z lat 1847-50, wybudowany według projektu Gustawa Adolfa von Krockow. Częściej wszakże zadowalano się przebudową i rozbudową takiego kościółka, dodając przede wszystkim dzwonnicę zwieńczoną charakterystycznym szpiczastym chełmem. Ten sam zabieg stosowano przy modernizacji kościołów murowanych.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *